Maaike Gottschal & Pauline van Dongen  Zonnestof

Hoe het gezamenlijk weven van zonnecellen tot ‘Zonnestof’ leidt tot meer betrokkenheid en draagvlak van alle inwoners bij de energietransitie in hun wijk.

Modeontwerper Pauline van Dongen en weefexpert Maaike Gottschal maakten samen met inwoners van Malburgen en Immerloo een nieuw soort textiel: Zonnestof. Door het weven van flexibele zonnecellen is het mogelijk met deze nieuwe stof een lampje te laten branden. Of zelfs je telefoon op te laden via de zon. Maar bovenal, door deelname aan de workshops raken inwoners en ondernemers, die nog niet eerder betrokken waren bij thema’s rondom de energietransitie, in gesprek over een bewuste en duurzame levensstijl, exploreerden zij nieuwe duurzame toepassingen in de eigen woning en wordt er draagvlak gecreëerd voor de energietransitie in de woonwijk.

Vraag: Hoe wordt de Wijkgerichte Energietransitie in Malburgen en Immerloo voor iedereen?

En dat is belangrijk, want burgers en ondernemers in Arnhem moeten meer doen aan energiebesparing en verlaging van de C02 uitstoot. Zowel binnen als buiten hun eigen woning of onderneming. Hele woonwijken moeten in 2030 van het gas af en inwoners dienen hun levensstijl aan te passen. Gemeente Arnhem heeft tal van programma’s opgezet om inwoners en ondernemers te prikkelen en enthousiasmeren om hieraan mee te doen zoals Hotspot Energy, en de Wijkgerichte energietransitie. Alleen, niet alle inwoners zijn of voelen zich betrokken bij deze aanpak.

Gemeente Arnhem heeft moeite om inwoners van alle culturele achtergronden, leeftijden en inkomensniveaus te betrekken. Met name in de sociaalzwakkere wijken als Malburgen en Immerloo. Zij zijn vaak ondervertegenwoordigd bij bijeenkomsten en de teams die programma’s uitvoeren lukt het maar niet om bij deze doelgroep ‘achter de voordeur’ te komen. Om zo een op maat gemaakt plan te ontwikkelen. Zo lijkt de energietransitie alsnog een ‘hoog boven over’ aanpak te worden. Bij het project staat daarom de vraag centraal: “Hoe zorgen we voor een gelijkwaardig draagvlak en een volwaardige betrokkenheid voor de energietransitie onder inwoners van alle culturele achtergronden, leeftijden en inkomensniveaus in wijken zoals Malburgen en Immerloo?

Zonnestof in 2020: Inzichten en resultaten vanuit de workshops Zonnestof maken in Malburgen en Immerloo

Na meerdere bezoeken in de wijk ontwikkelden de makers van dit programma, programmamaker van Bureau Ruimtekoers Yosser Dekker, modeontwerper Pauline van Dongen en weefexpert Maaike Gottschal, een zestal workshops ‘Zonnestof maken’. Tijdens de gesprekken die de makers voerden met organisaties en inwoners van de wijk werd al snel duidelijk dat inwoners en ondernemers zich hebben georganiseerd binnen borduur-, brei- en andere netwerken waarin kleding en textiel een rol spelen.

Deelnemers raakten verwonderd door de mogelijkheden van zonnecellen in textiel en de ontwerpen van Pauline van Dongen. Deze verwondering werd in de workshops omgezet naar het nadenken over duurzame mogelijkheden in het eigen dagelijks leven; van levensstijl tot in de woonkamer. Dit heeft geleid tot een kleurrijk collectief van inwoners die betrokken willen zijn bij de energietransitie, hun levensstijl willen aanpassen en werk willen maken van een woonkamer vol met producten die zich opladen aan de zon.

Weven als cultuurdrager

Het werken met textiel en met name het ambacht van het weven is al duizenden jaren oud. In allerlei culturen zijn voorbeelden te vinden van hoe textiel en het fabriceren ervan wordt gebruikt om betekenis te geven aan de omgeving en dus de samenleving. In Nederland verdwijnt dit ambacht, slechts een aantal hobbyisten is nog actief met deze technieken. Dat is anders in landen als Turkije, Irak, Syrië of China. Daar speelt het weefambacht nog een veel grotere rol binnen familietradities en woonkamers. Wand- en vloerkleden sieren daar de kamers en het maken of bestellen van een dergelijk stuk is een waardevolle onderneming. Het weefambacht is voor inwoners van Malburgen en Immerloo met een oosters culturele achtergrond een cultuurdrager: een bekend fenomeen in een specifieke cultuur dat een sterke sociale en maatschappelijke waarde heeft.

Deelnemer, door observant Sarah

Ze wilde niet met haar naam of foto in onze archieven, maar ik kon haar wel verleiden tot een gesprek. We hebben een positief gesprek over duurzaamheid:

“Mijn kinderen hebben het er wel eens over. Dat we afval moeten scheiden bijvoorbeeld. Als ik dan zeg dat we dat al doen dan is het alweer goed voor ze. Het heeft me wel aan het denken gezet. Ook deze workshop. Ik weet nu dat er dingen in huis mogelijk zijn. Daar wil ik best wel mee aan de slag. Maar waar moet ik beginnen?”

Publieke ruimte

Dat ontdekten de makers toen zij in de publieke ruimte van de wijk, Winkelcentrum de Drieslag, een ‘PAR’ organiseerden. Participatory Action Research is een methode om deelnemers te betrekken bij een onderzoek en werkt goed in publieke ruimten. Een ruimte die van iedereen en niemand is. De makers plaatsten een proefopstelling ‘zonnestof maken’ midden in het winkelcentrum. Dat leidde tot grote interesse onder het winkelend publiek. Het ambacht van het weven was herkenbaar voor velen en de toepassing van zonnecellen deed de verbeelding prikkelen. De makers raakten in gesprek met vele inwoners van allerlei leeftijden en achtergronden over de waarde van het weefambacht in de eigen culturen. Een man liep zelfs terug naar huis om zijn vrouw en kinderen te halen en hen voor te stellen aan de makers. Tijdens deze ‘activatie’ nodigden de makers geïnteresseerden uit om deel te nemen aan de workshops later die maand bij Wijkcentrum Huis voor de Wijk in Immerloo.

Innovaties zoals deze zijn kwetsbare processen en spelen zich vaak af in gesloten laboratoria zodat risico’s worden beperkt. Door deze innovatie in de publieke context te organiseren vergaarde Pauline en team Ruimtekoers interessante inzichten van potentiële eindgebruikers voor het product Zonnestof en toepassingen ervan. En bovendien, voelde inwoners zich serieus genomen in deze democratische zoektocht naar een duurzame leefomgeving voor hen.

Zonnecellen in je handen, in plaats van op daken ver weg.

De verwondering toepassen in het dagelijks leven

Vanwege de Coronamaatregelen konden slechts 10 deelnemers per keer de workshops bijwonen die vier en een half uur duurden. Iedere workshop begon met een voorstelronde waarin deelnemers werd gevraagd meer te vertellen over de relatie die zij hebben met de zon. Daarna deelde Pauline meer over haar werk als ontwerper en hoe zij zonnetechnologie gebruikt in kleding en het maken van textiel. Haar werk verwonderd en laat de verbeelding stromen bij deelnemers en met deze energie gingen zij zelf aan de slag met het maken van een stukje Zonnestof-textiel.

Deelnemers werken tijdens de workshops met flexibele zonnecellen. Een nieuw type dat vooral verkrijgbaar is op grote rollen en die op daken van grote loodsen worden gelegd. Als zodanig, groots en ver weg op daken, worden zonnecellen vaak niet mooi gevonden. Speciaal voor deze workshop heeft Pauline vellen van dit materiaal aangeschaft en verknipt tot strookjes, waardoor de technologie die zo ver weg en anoniem lijkt ineens tastbaar wordt. Doordat de deelnemers de flexibele stroken zonnecellen voor het eerst in hun handen hebben bouwen zij er nu een relatie mee op.

Deelnemer Ursila

Ursila verzorgde als deelnemer ook de Surinaamse lunch voor alle deelnemers:

Ik hou ervan om te delen. Dat vind ik ook zo bijzonder [aan deze workshop]. De zon is van ons allemaal, iedereen zou moeten kunnen delen in het gebruiken van de zon. Ik heb daar nu weer over geleerd. Ik zou er nog meer over willen weten zodat ik ook mijn vriendinnen kan helpen meer uit de zon te halen!”

De verwondering van het werk van Pauline, dat zonnetechnologie niet meer anoniem maar tastbaar wordt door de cellen met eigen handen aan te raken én dat deze worden gewoven in een eigen werkje waarin deelnemers kleuren en materialen zelf bepalen, zorgt ervoor dat zij automatisch toepassingen van dit textiel in het eigen dagelijkse leven gaan exploreren. Er opent zich een wereld van mogelijkheden; van zonnestofgordijnen en parasols tot zonnestoftassen en hoeden. Maar bovenal, deze exploratie enthousiasmeert. Duurzame toepassingen worden tastbaar; niet langer is duurzaamheid iets van de gemeente en technologie iets voor ‘slimme mensen’. Het wordt iets van de deelnemers zelf. In onderlinge gesprekken tussen deelnemers wordt bovendien de wens uitgesproken om meer betrokken te zijn bij duurzame ontwikkelingen in het eigen huis en de wijk en verkennen zij samen een meer duurzame en bewuste levensstijl.

Vervolgstappen en aanbevelingen: Hoe houden we deze energie vast?

Door de workshops is er een beweging van inwoners gestart die werk willen maken van een democratische energietransitie. Bovendien hebben de workshops geleid tot een methodische aanpak om draagvlak en betrokkenheid voor de Wijkgerichte energietransitie te ontwikkelen onder inwoners van alle culture achtergronden, leeftijden en inkomensniveaus in Malburgen en Immerloo. De methodische aanpak maakt helder dat wanneer er draagvlak dient te komen voor de grotere beleidsthema’s in de lokale context van een woonwijk met een grote diversiteit aan inwoners (kleur, cultuur, inkomsten) er een aantal stappen essentieel zijn:

  1. Werk vanuit cultuurdragers van de inwoners, deze zijn herkenbaar en uitnodigend en echte ‘conversationstarters’. Het maakt de wijze van wonen en leven van inwoners veel inzichtelijker en mensen voelen zich vanaf de start betrokken.
  2. Ga aan de slag vanuit de pekken waar mensen zijn, zoals de publieke ruimte. Organiseer geen bijeenkomsten in zaaltjes achteraf, maar nodig jezelf uit op de plekken die al onderdeel zijn van de sociale infrastructuur. Het lokale winkelcentrum is de ontmoetingsplek voor velen, het is de plek waar het gesprek zich afspeelt voor velen, daar aanwezig zijn met inventieve activaties prikkelt de verbeelding en verwondering.
  3. Maak het thema zo tastbaar als mogelijk: zoals kleine flexibele zonnecellen in plaats van grote anonieme lelijke zonnecellen op daken of windmolens in weilanden.
  4. Verwonder en wees inventief; werk met ontwerpers en kunstenaars die met hun werk tot de verbeelding spreken.

Het samen maken en delen leidt tot gesprek en nieuwe inzichten bij de deelnemers. Deze gesprekken zijn waar het om gaat en komen los door het samen maken en ervaren van de verwondering. Deze openheid onder deelnemers is het vertrekpunt voor vervolgstappen: hen betrekken bij concrete ingrepen in woningen, of laten aansluiten bij bestaande overheidsprogramma’s. Deze vervolgstappen ontbraken deze editie. 

Alhoewel de aanpak een succes is, blijft de dus follow-up nog uit. De kleurrijke groep inwoners en ondernemers wil maar al te graag verder met hun nieuwe duurzame ambities voor de eigen leefomgeving, maar toegang tot tools en middelen is beperkt voor deze doelgroep.  Het project leidt dan ook tot onderstaande aanbevelingen en vervolgstappen:

  1. Door het project voor te zetten kan er opnieuw onderzoek gedaan worden naar de aanpak en worden bekeken of deze in te zetten is op andere wijken in Arnhem.
  2. De follow-up ontbrak, een vervolgproject dient een heldere samenwerking te behelzen met bestaande programma’s waarmee deelnemers gelijk verder worden geholpen. Zoals de inzet van energiecoaches die gelijk achter de voordeur kunnen raken bij de groep deelnemers om zo woningen direct te verduurzamen.

Houdt de energie vast, want zo betrekken we allerlei mensen bij de broodnodige energietransitie, maar maken we de energietransitie ook van ons allemaal. Dit programma wordt mede mogelijk gemaakt door Creative Industries Fund NL, Gemeente Arnhem en TU Eindhoven.

Over de makers

Maaike Gottschal

Maaike Gottschal is een wever. Ze houdt van het geluid van het weefgetouw. Ze plaatst de draden graag heel precies. Bij voorkeur met de hand. Zoals een brief schrijven. Het weven combineert haar liefde voor kleur, textuur, materiaal en ruimte. Momenteel runt ze een textielstudio waar ze zelf masterclasses geeft. 

Pauline van Dongen 

Pauline van Dongen is modeontwerper en onderzoeker gespecialiseerd in de combinatie van mode en technologie. In 2019 behaalde ze als eerste Nederlandse modeontwerper haar doctorstitel aan de Technische Universiteit Eindhoven. Sinds 2013 onderzoekt ze hoe zonnecellen geïntegreerd kunnen worden in kleding. Ze ontwikkelde onder andere het “Solar Shirt”, een T-shirt met 120 kleine flexibele zonnecellen.