Tina Lenz Ritueel Geopend

Hoe winkeliers via een democratisch ontwerp zelf de regie nemen over het centrum van de wijk

Samen met de winkeliers van Winkelcentrum de Drieslag in inwoners van de wijk Malburgen zet design antropoloog Tina Lenz samen met Team Ruimtekoers het winkelcentrum opnieuw op de kaart met het project RItueel Geopend. Door te werken aan gelijkwaardige relaties (vriendschappen) ontwikkelen de betrokkenen een eigen programma en ontwikkelplan als een democratisch ontwerpproces in de publieke ruimte.

Happy Norooz

Voor 2021 staan er opnieuw bijzondere interventies en projecten op stapel. Zo werken tien winkeliers samen met Tina en Ruimtekoers aan het organiseren van Norooz op het Winkelcentrum. Dit nieuwjaar- of lentefeest vanuit de oude Perzische traditie wordt ieder jaar door miljoenen mensen gevierd over de hele wereld. En nu ook in Malburgen, een lang gekoesterde wens van de winkeliers met een Koerdische achtergrond om dit met alle winkeliers te vieren. Tijdens Norooz staat het samen picknicken, dansen en het ontsteken van licht centraal. Door de Coronamaatrdegelen is het programma ietsje anders dan ‘normaal’. Volg de updates om te zien wanneer jij mee kunt doen!

Vergroening en een landmark

Ook werken de winkeliers dit jaar samen aan de vergroening van de Drieslag in het programma Werkplaats de Paardenbloem. En werken zij met Tina aan een opvallende landmark. Tina gaat samen met winkeliers, de bezoekers en bewoners van het winkelcentrum aan de slag om de reeds opgehaalde inzichten uit 2020 te verdiepen. En samen tot een nieuw ontwerp te komen voor de publieke ruimte. Daarbij nodigt zij ook Circus Engelbregt uit. De kunstprojecten die Martijn initieert schuren en wringen en dat is nodig om ook de gemeente te overtuigen dit proces als serieus alternatief te beschouwen voor hun traditionele aanpak. Tina en Martijn denken aan een tweemaandelijkse foto expositie te organiseren op de blinde (en lelijk bevonden) muren van het Winkelcentrum als een soort ‘publiekscourant’ om het proces te delen met de gehele omgeving. Vanuit de exposities wordt er samen gebouwd aan de definitieve landmark die tijdens Ruimtekoers Festival wordt gepresenteerd. En symbool staat voor de vernieuwende en democratische aanpak op de publieke ruimte.

Ritueel geopend in 2020

Vanaf februari 2020 tot en met september deden twaalf winkeliers op De Drieslag samen met Tina onderzoek naar hun dagelijkse gebruiken en rituelen. Deze culturele context werd in kaart gebracht om het authentieke karakter van het winkelcentrum te tonen en iedereen te betrekken bij het doorontwikkelen van het gebied. Persoonlijke verhalen en beelden werden verzameld en vormgegeven in een identiteitsvlag en een overgangsritueel. Een ‘rite de passage’ is een ritueel dat de verandering van sociale status in drie fases markeert: afscheid, transitie en re-integratie. De term ‘rite (vaste gewoonte) en ‘passage’ (overgang) werd geïntroduceerd door de Franse antropoloog Arnold van Gennep in 1909.

Het resultaat van een half jaar veldwerk is zowel een bijzondere inkijk in het kleurrijkste winkelcentrum van Arnhem. Dat voorheen erg gesloten leek, als een verandering van perspectief op De Drieslag zelf bij ondernemers, gemeente en inwoners. Zo onderhoudt groenteman Frits – van de enige groente speciaalzaak in Arnhem – nu samen met Sangar van grill-restaurant Mesopotamië de pas aangeplante planten. Hangen tien winkeliers iedere ochtend de speciaal met hen ontworpen vlaggen uit. En organiseren de Koerdische ondernemers voor iedereen binnenkort het traditionele Norooz. Deze resultaten gaan de verwachtingen te buiten omdat gemeente Arnhem al meerdere jaren verwoed pogingen onderneemt om het gebied uit het slob te trekken. En de winkeliers daar actief bij te betrekken. Maar de traditionele aanpak leidt niet tot succes.

Tijdens dit publieke onderzoek stimuleerde Ruimtekoers onderlinge kennisdeling over thema’s als betrokkenheid, ontmoeting, dialoog en de waarde van publieke ruimte. En legt deze vast in interviews, observaties, foto’s en video’s. Tina heeft vervolgens het initiatief genomen een publicatie te ontwikkelen waarin ervaringen en resultaten van het eerste jaar zijn gebundeld. Daarnaast werd de aanpak gedeeld tijdens een meet-up georganiseerd door Ontwerp Platform Arnhem tijdens Ruimtekoers Festival. Het zijn inzichten op het verbeteren van de toegang tot het thema voor diverse groepen. Dit is waardevol voor gemeente Arnhem. Zij ontdekken op deze wijze nieuwe methoden hoe stakeholders kunnen worden betrokken vanuit de eigen motivatie bij publieke ontwerpprocessen.

Ritueel Geopend is ook een onderzoek

De winkeliers, Tina Lenz, Martijn Engelbregt en Team Ruimtekoers onderzoeken samen met gemeente Arnhem in het programma ‘Ritueel geopend’ hoe rituelen en identiteiten aan de basis liggen van een democratisch ontwerpproces voor de publieke ruimte. Dat is belangrijk want alleen een gedeelde visie en aanpak op onze publieke ruimte vergroot het eigenaarschap en betrokkenheid bij de leefomgeving. Tina heeft als design antropoloog haar focus op culture sensitive design. En verrijkte haar aanpak en werkwijze in de maanden dat ze actief was op het winkelcentrum. Terwijl ze de vele culturen, achtergronden, kansen en verhalen samenbracht tot één nieuw geheel kan ze deze inzichten gebruiken voor het verder brengen van haar onderzoekende maakpraktijk.

Ritueel Geopend is tevens een onderzoek naar ‘ontwerpend onderzoek in de stedelijke context’. Bij ontwerpend onderzoek gaat het niet alleen over de resultaten van de projecten, ofwel de ontwerpoplossingen. Het gaat ook over het versterken van betrokkenheid door behoeften van stakeholders in het proces naar boven te halen. Het gaat daarbij ook om het zetten van eerste stappen in complexe maatschappelijke vraagstukken.Zonder dat we weten wat de oplossing is.

Maatschappelijke impact

Om het onderzoek te volgen bekijkt het team van Ruimtekoers wat de maatschappelijke impact ervan is. Om zodoende helder te kunnen herleiden welke methoden en acties hebben geleid tot deze impact. Afgelopen jaar ontdekten we dat de aanpak van Tina heeft geleid tot:

  1. Er is een collectief ontstaan.
    Van winkeliers, inwoners, Bureau Ruimtekoers, marktkooplieden en betrokken organisaties die samen de Drieslag willen ontwikkelen tot een bruisend winkelcentrum
  2. Het collectief heeft een Ontwikkelplan Drieslag gemaakt.
    Waarin het winkelcentrum wordt vergroend om zo de verblijfskwaliteit te versterken en te werken aan klimaatadaptatie. Het vieren van Norooz in het voorjaar om zo de culturele verbinding tot stand te brengen en activiteiten te ontplooien. En door samen toe te werken naar een zichtbare landmark om het winkcelcentrum definitief op de kaart te zetten.
  3. Met het project is de zichtbaarheid van het winkelcentrum op korte termijn versterkt.
    En zijn er plannen gemaakt voor de lange termijn. Door het samenwerken aan die zichtbaarheid is ook de organisatiegraad versterkt. Zo heeft het collectief buiten de conventionele paden zélf een plan ontwikkelt om het gebied te ontwikkelen.

Aan de slag op de Drieslag!

De Drieslag is ‘het centrum’ van Malburgen. Gebouwd in de jaren ’50 ligt het er nu wat verloren bij. Ondanks groeiende leegstand heeft het winkelcentrum een uniek karakter. Er is veel kracht en diversiteit door de verschillende culturen die samen komen o.a. in de Surinaamse toko, Turkse bakker, Hollandse groenteboer, Marokkaanse slager, Indonesische en Poolse supermarkt. Help jij mee met dit bijzondere project tegen de stroom in? We kunnen alle hulp gebruiken. Heb jij een idee, of wil je meer weten over onze aanpak? Laat het ons weten via info@ruimtekoers.nl.

Dit programma wordt mede mogelijk gemaakt door Creative Industries Fund NL, Fonds voor Cultuurparticipatie en de tomeloze inzet van de winkeliers

Over de makers

Tina Lenz

Tina Lenz behaalde in 1999 een master aan het Sandberg Instituut. Vanaf 2009 nam ze deel aan een premaster Antropologie VU, gevolgd door een Erasmus exchange KU Leuven. In 2017 heeft ze de master Kunsteducatie afgerond aan de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten. Ze is als docent artistiek onderzoek verbonden aan de HKU en visiting-professor bij CAFA Central Academy of Fine Arts Beijing.