Tina Lenz & Collectief de DrieslagHappy Norooz!

Hoe een erfgoedgemeenschap een positieve impuls geeft aan de leefbaarheid van een wijk

De Drieslag winkeliers, diverse inwoners en betrokkenen uit de Arnhemse wijk Malburgen organiseren als erfgoedgemeenschap samen met design antropoloog Tina Lenz en het team van Bureau Ruimtekoers het lenteritueel Norooz en vieren zo het begin van de lente en de terugkeer van het licht. Op deze wijze werken zij zowel aan het openen van het van oorsprong Perzisch ritueel met als doel deze cultuuruiting eigentijds en klaar voor de toekomst te maken in deze stedelijke context. Anderzijds verbinden zij gemeenschappen in de wijk en brengen zij culturen bij elkaar met als doel de leefbaarheid van de wijk te verbeteren met en voor iedereen. Dit programma is onderdeel van het stadsmakersprogramma Ritueel Geopend.

Wat is Norooz?

Norooz is van oorsprong een ‘lentefeest’ dat al meer dan 3000 jaar wordt gevierd als het begin van het nieuwe jaar in Irak, Afghanistan, Kirgizië, Oezbekistan, Tadzjikistan en Iran. De viering is het grootste feest van het jaar en staat symbool voor de nieuwe dag, terugkeer van het licht en vindt altijd plaats op 20 en 21 maart: de laatste dag van de winter en de start van de lente. Sinds 2009 staat Norooz vermeld op de lijst van meesterwerken van het orale en immateriële erfgoed van de mensheid en in 2010 heeft de Algemene Vergadering van de VN 21 maart erkend als de Internationale Dag van Norooz en beschreven als een lentefeest van Perzische oorsprong.

Norooz wordt wereldwijd door miljoenen mensen gevierd door o.a. het maken van een groot vuur, gezamenlijk picknicken en samen dansen en muziek maken. Het is de dag dat mensen nieuwe kleren aantrekken, lekkere hapjes eten, bij elkaar op bezoek gaan en cadeautjes weggeven. Het is ook het feest waarvoor de huizen schoongemaakt worden en versierd met bloemen, slingers en allerlei mooie symbolische voorwerpen. Voor veel Nederlanders is het feest onbekend. Dat komt omdat nationaliteiten als Iraniërs, Irakezen en Afghanen die wonen in Nederland het feest thuis vieren in de eigen kring of gemeenschap. Soms vieren zij het meer collectief, ook in Arnhem, maar dan vaak in grote afgezonderde evenementenhallen. Zo blijft het ritueel nog steeds in de culturele bubbel.

De Erfgoedgemeenschap: Collectief de Drieslag

Het Erfgoedcollectief, bestaande uit zeven ‘Drieslagwinkeliers’ staat klaar om de wijk te activeren door samen het Perzisch licht- en lentefeest Norooz te organiseren én te vieren. Met als prioriteit dat Norooz een collectief gedragen en verbindend feest is, naast de heersende moraal van een dominante cultuur waarin Pasen, Kerst en Sinterklaas worden gevierd. Het is tijd voor nieuwe feestdagen en nieuwe mensen die dat actief organiseren en verder brengen, waaronder dit nieuwe collectief. Lees meer over de wens voor nieuwe feestdagen hier. Het samen maken – participerend creëren – staat hierbij centraal, het gaat niet alleen om de viering zélf, maar ook om het samen mogelijk maken ervan. Het collectief organiseert zich zo dat meerdere deelnemers kunnen bijdragen in de realisatie van het lentefeest. De aanjagers van het collectief zijn Latif, Sehbas en Sanger.

Hilde Wijnen interviewde het collectief namens de Arnhemse Koerier. Daar delen Sehbas en Sanger hun gedachten over Norooz in hun thuisland: “Overal worden vuren ontstoken, iedereen danst, zingt, er is muziek, eten en er zijn shows. De scholen en kantoren zijn vrij. Je bent zo drie dagen op pad, hoppa! De bedoeling is om mensen te trekken. Niet één volk, maar allemaal. Iedereen is welkom. Samendoen, daar gaat het om.” Sanger van restaurant Mesopotamië beaamt: “Wij Koerden vieren Norooz, maar het is niet óns feest. Joden, christenen en moslims, we vieren het samen. Norooz spreekt heel veel mensen aan.” 

Wil je er nog meer over weten? Latif van belwinkel Data S. Telecom vertelt je er alles over. Ga daar langs om er meer over te horen: “Ik ben 10 jaar lang voorzitter geweest van de Koerdische gemeenschap in Malburgen. We hebben zelfs al eens, lang geleden, hier achter naast de parkeerplaats Norooz gevierd! Maar dan alleen met de Koerdisch Irakezen. Ik vind het een prachtig idee dat we het feest nu met iedereen gaan delen. Je ziet (lachend) ik heb er nu al zin in om te organiseren.”

Norooz in Coronatijden

Samen picknicken, dansen, luisteren naar muziek en het ontsteken van vuren zijn de elementen die Norooz, Norooz maken. Echter, door de coronamaatregelen is er weinig mogelijk. Daar heeft het collectief iets op gevonden. Norooz is ook het feest van het licht en het begin van het nieuwe jaar. Door samen lichtpunten te maken kunnen we alsnog via de komst van het licht elkaar een goed nieuwjaar wensen op 20 maart. Ondertussen zijn het Erfgoedcollectief en Tina al bezig met het organiseren van de picknick met dans en muziek die zo hoort bij Norooz. Als de maatregelen het toelaten zullen we met deze picknick samen het begin van de zomer vieren, op 20 juni. Hoewel we dat geen ‘Norooz’ meer mogen noemen van het Erfgoedcollectief, dat is echt voorbehouden aan 20 en 21 maart.

Lichtpunten verzamelen via PAR methoden

Tina is benieuwd naar de lichtpuntjes die inwoners van Malburgen hebben voor het nieuwe jaar. Waar kijken zij naar uit? Wat wensen zij in het nieuwe jaar? Alle lichtpuntjes komen samen als quotes, teksten en foto’s op de muren van het winkelcentrum. Maar, hoe ontfutsel je nou lichtpuntjes? Daarvoor zet Tina een PAR-methode in. PAR staat voor Participatory Action Research en is een verzameling van diverse participatieve ontwerpmethoden waarmee eindgebruikers zoals inwoners naast de ontwerper in het onderzoek staan. De groep wordt betrokken vanuit de eigen ervaring en bepalen samen de agenda. Dus, anderhalve week voor Norooz vond je Tina op het winkelcentrum met gekleurd vouwpapier en een schaar. Zij nodigt bezoekers uit om samen met haar een patroon uit te knippen en daarmee een portret te maken van hun wensen. Lees meer over deze actie hier!

Ook de winkeliers deelden hun wensen voor het nieuwe jaar. Lichtkunstenaar Rinaldo Klein Beumink ging samen met Tina meerdere keren op bezoek bij de winkeliers om de wensen om te zetten in symbolen en objecten die zijn verwerkt tot lichtbakken. Zo heeft iedere winkelier nu nieuwjaarswensen en lichtpunten in de vorm van lichtbakken in de winkel staan. Het is een kleurrijke combinatie geworden die samen één werk vormen, maar ook afzonderlijk hun boodschap overbrengen. Een keer per jaar komt het werk bij elkaar, tijdens de viering van Norooz op 20 en 21 maart. Of op 20 juni, met de picknick!

Ontkiemen: de aankondiging

Het ontkiemen van tarwezaad is eveneens een belangrijk ritueel. Programmamaker Tina Lenz deelt daarover een persoonlijke anekdote met een bijzonder resultaat: “In 2008 stuitte ik op een foto van een vrouw die plantjes bekeek op een motorkap van een auto in de straat. Na wat verder doorzoeken las ik over het ritueel van het ontkiemen van tarwezaad voor de ‘haft sin’ tafels met 7 objecten en andere symbolen die in huishoudens van Iran worden uitgestald tijdens Norooz lentefeest. Het idee dat de plantjes als interventie nu ook op de Drieslag hun plek hebben gekregen was echt een bijzonder moment waar ik naar toe heb gewerkt. Vanaf januari is er met 2,5 kilo tarwezaad geëxperimenteerd om tot het gewenste resultaat van 25 plantjes te komen die exact mooi ontkiemt zijn in de week voor 21 maart. Afgelopen woensdag heeft een voorbijganger een foto gemaakt van de scene die mij zo inspireerde: alle plantjes op de motorkap! Happy Norooz 😉“.

De plantjes stonden in de week voor Norooz al te pronken op de toonbanken van de winkeliers, samen met een flyer om het feest aan te kondigen. Ook werden er speciale acties opgezet om foto’s te maken voor de lokale wijkkrant en Arnhemse kranten.

Het resultaat? Overal lichtpunten! Happy Norooz!

Op 20 maart was het zover, Happy Norooz! Het team van Ruimtekoers deelde de lichtpunten uit aan de winkeliers en bezoekers zagen zichzelf terug op de muren van het winkelcentrum met hun nieuwjaarswensen. De net opgehangen lichtpuntjes trokken meteen veel bekijks. Lichtpuntjes zijn de wensen of ‘harten onder de riem’ die Tina heeft verzameld bij ondernemers, winkelend publiek en bewoners voor de rest van de wijk. Zoals Karim die iedereen ‘Meer democratie’ wenst en ‘dat alles beter gaat.’ Of Bahar en Tina die ‘gezondheid voor alle kinderen en ouderen’ wensen. Er ontstonden allerlei gesprekken over hoe deze bijzondere tijd een beetje goed door te komen, maar er kwamen ook veel mensen voorbij die duimen opstaken of alleen even bleven staan om te lezen. Sommigen herkenden ook de mensen op de foto. Zoals een mevrouw die haar boodschappen even neerzette om een foto te maken. “Wat leuk, dat is mijn buurvrouw!”

Nog méér lichtpunten!

Naast de lichtpuntjes van ondernemers en bewoners voor de wijk, heeft kunstenaar Rinaldo Klein Bleumink in opdracht van Ruimtekoers en Tina, met input van de winkeliers zelf, lichtbakken ontworpen. Een soort persoonlijke lichtpuntjes, of lichtpunten, voor in hun winkels. Als eerste kregen Sanger van restaurant Mesopotamië en Theo Hegeman van Broodje en IJsje Zuid hun eigen lichtobjecten uitgereikt. Theo was blij met zijn geel met roze exemplaar met de tekst ‘Zoet op Zuid’. “Super en erg leuk voor in mijn nieuwe zaak”, reageert hij. Sanger nam ook trots zijn kunstwerk in ontvangst. “Ik ga hem meteen neerzetten!” reageerde hij.

Het leuke aan de ontwerpen is dat er aan de ene kant tekst op staat, terwijl er aan de achterkant symbolen zijn uitgesneden. Door speling van het licht zie je dus tekst met daardoorheen symbolen die passen bij de winkel: bij IJsje Zuid een ijshoorntje en bij Mesopotamië een wijnglas en bestek. Ook bij Almostakbal zijn ze verguld met hun kunstwerk. De enthousiaste kleinzoon van het ondernemersechtpaar sprint de winkel in: “Opa, opa, je moet nu komen!” Ook groenteman Frits, Sehbas van Bakkerij Drieslag, de bloemistenzussen, kapster Aynur, Latif van de telefoonwinkel, de familie Baars van de optiek, het wokrestaurant op de hoek en David van Toko Indradjaja namen hun lichtpunten blij in ontvangst. Bij Sehbas staat er ‘Lekker brood’ op zijn lichtbak. Terwijl hij voor zijn winkel staat en dat blij laat zien, komt er een klant voorbij. Die zegt: “Hé, er staat een fout op”. Sehbas kijkt verbaasd. Dan lacht de klant: “Er moet niet staan ‘Lekker brood’, er moet staan: ‘LekkerSTE brood’!”

Op deze manier hebben we, binnen de geldende maatregelen, elkaar alsnog een goed nieuwjaar kunnen wensen en genoten van een zonovergoten dag met veel positiviteit! Lees hier het hele verslag van de dag. Happy Norooz!

Leefbaarheid: “wanneer mag ik?”

Het zijn kleine stapjes die we maken tijdens de Coronaperiode, ieder stapje is er echter weer een. Er is weer ‘leven’ buiten de winkels op de Drieslag. Een gebaar, een moment van ontmoeting en interactie. En dat is o zo nodig in deze tijd, op deze plek, in deze wijk. De lichtpuntjes hangen nog geen halve dag aan de muur of we krijgen al berichtjes van inwoners: “Ik wil ook wel mijn wensen delen op de muur, wanneer mag ik?”

Dit programma is mogelijk gemaakt met een bijdrage van Fonds voor Cultuurparticipatie en Wijkplatform Malburgen Oost en Wijkplatform Malburgen West.